Tarixdə baş vermiş ən dəhşətli tibbi fəlakət

Talidomid faciəsi / “Contergan” skandalı

1956-cı ildə Grünenthal əczaçılıq şirkətinin əməkdaşı 10 ay sonra satışa çıxaracaqları “Contergan” adlı sakitləşdirici preparatın bir nümunəsini öz hamilə həyat yoldaşına verir. Daha sonra ailənin körpəsi qulaqları qüsurlu doğulur. Həmin körpə Talidomid faciəsinin ilk qurbanı sayıla bilərdi, lakin əsla sonuncusu deyildi.

Contergan (Talidomid)1

Talidomid (INN*: Thalidomide) təqribən 1953-cü ildə Qərbi Almaniyanın “Chemie Grünenthal” (hazırda Grünenthal GmbH) əczaçılıq şirkəti tərəfindən kəşf olunmuşdur. Sabun istehsalçısı olan həmin şirkət II Dünya müharibəsi bitdikdən sonra təcili antibiotik ehtiyacını ödəmək üçün əczaçılıq sahəsində tədqiqatlara başladı. Müharibə sonrasında Qərbi Almaniya ərazisində penisillini ilk olaraq satışa çıxarması şirkətin şöhrətini və təbii ki, büdcəsini artırdı. Tədqiqatlara Heinrich Mückter (Haynrix Mükta) rəhbərlik edirdi. Reaktivləri hazırlayarkən Mückter-in assistenti Wilhelm Kunz (Vilhelm Kuns) əlavə maddə əldə etdi. Farmakoloq Herbert Keller bu maddənin glutetimidin analoqu olduğuna və sedativ (sakitləşdirici) təsir göstərəcəyinə qərar verdi. Kəşf olunan əsas substansiya (aktiv maddə) inkişaf etdirilərək uyğun dərman forması halına salındı və nəticədə talidomid yaradılmış oldu. Toksikliyi müxtəlif heyvanlar üzərində sınaqdan keçirildikdən sonra, 1956-cı ildə sedativ preparat olaraq təqdim olundu.

“Chemie Grünenthal”-ın tədqiqatçıları talidomidin effektiv qusmaəleyhinə preparat olduğunu iddia edərək hamiləlik ürəkbulanmasının qarşısını almaq üçün təklif edirdilər. 1 oktyabr 1957-ci ildə ilk dəfə talidomid “Contergan” ticari adı altında satışa buraxıldı. Yuxusuzluq, soyuqdəymə, öskürək və başağrılarına qarşı “Möcüzə dərman” tapılmışdı.  

Həmin dövrdə hamiləlik zamanı istifadə olunan preparatlara ciddi nəzarət mövcud deyildi və dərman maddələrinin döldə (fetus) törədə biləcəyi zərərlər araşdırılmırdı. Çünki o dövrdə dərman sintezi zamanı alimlər heç bir dərmanın cift (plasenta) bariyerini keçib inkişaf etməkdə olan dölə təsir edə biləcəyinə inanmırdılar. Hətta spirtli içkilərin belə dölə zərərli təsiri faktları 1957-ci ildən sonrakı dövrlərdə araşdırılmışdır. Tezliklə, talidomid qəbul edən anaların qüsurlu doğuş həyata keçirdiyi faktları qeydə alınmağa başladı. 1959-cu ildə talidomid qəbul edən xəstələrdə periferal nevrit yarandığı qeydə alındı və yalnız bu hadisədən sonra preparatın OTC (Over the Counter-reseptsiz buraxılan dərman preparatları) satışı dayandırıldı, yalnız resept əsasında buraxılmağa başladı.  

Talidomid qəbul edən anaların körpələrində fokomeliya (ətrafların qüsuru), dismeliya (ətrafların fərqli qüsurları bu ad altında qeyd olunur), ameliya (ətrafların tamamilə olmaması), sümük iliyinin hipoplaziyası (sümük iliyində çox az sayda qan yaradıcı hüceyrələrin olması) və digər orqanların, məsələn, qulaq, ürək və başqa daxili orqanların anadangəlmə qüsurlarına rast gəlinir. 

Fokomeliya ilə doğulmuş körpələr2

Deformasiyaların sayı və hansı nahiyədə olması preparatın hamiləliyin hansı dövründə qəbul olunması ilə sıx əlaqədar idi. Hamiləliyin 20-ci günündə qəbul olunmuş talidomid mərkəzi sinir sistemini, 21-ci gün gözləri, 22-ci gün qulaqlar və üzü, 24-cü gün qolları, 28-ci günə qədər qəbul olunduqda isə ayaqları zədələyir. Mayalanmanın 42-ci günündən etibarən preparat dölə təsir göstərmir.  İndiyədək ümumilikdə talidomidin mənfi təsirinə məruz qalmış körpələrin dəqiq sayı məlum deyil, lakin təqribən 10 000-dən 20 000-ə qədər olduğu ehtimal olunur. 

Ameliya ilə doğulmuş körpə2

Aktiv satıldığı dövrdə preparatın tamamilə təhlükəsiz olması iddia olunsa da, anaları hamiləlik dövründə talidomid qəbul edən uşaqlarda teratogen (dölə verilən zərər) deformasiyalar üzə çıxmağa davam edirdi. İctimaiyyət və mətbuatın kütləvi təzyiqləri nəticəsində 1961-ci ilin noyabrında preparatın satışı tamamilə dayandırıldı. Ekspertlərin fikrincə, 47 ölkədə satışı aparılan talidomidin istifadəsi 2000-dən çox körpənin ölümünə, 5000-i Qərbi Almaniyada olmaqla, təqribən 10 000-dən çox körpənin isə ciddi qüsurlarla doğulmasına səbəb olmuşdur. Məhz bu hadisə nəticəsində sonradan bir çox ölkədə bütün dərmanların qeydiyyata alınması və onlara nəzarət qaydaları yüksək həddə inkişaf etdi. 

Həmin dövrdə ABŞ-da preparatın satışa buraxılmasına FDA (Food and Drug administration- Qida və dərman (təhlükəsizliyi) agentliyi) icazə verməmişdi. Səbəb isə yetərli farmakoloji sınaqların aparılmamış olması idi. Təbii ki, daha əvvəl yaşanan “Sulfonilamid fəlakəti” artıq müəyyən tədbirlərin görülməsinə səbəb olmuşdu. Həmin dövrdə ABŞ prezidenti olan John F. Kennedy (Con F. Kenedi) 1962-ci ildə Frances Oldham Kelsey (Frensis Oldham Kelsi) adlı farmokoloqu “Prezident” ordeni ilə təltif etmişdir. Məhz onun sayəsində talidomidin ABŞ-da satışına icazə verilməmişdi. 

1960-cı ilin sonlarında Almaniya ərazisində qüsurlu doğuşların sayının sürətlə artması diqqət çəkməyə başladı. 1961-ci il sentyabr ayında ilk dəfə həkim Hans-Rudolf Wiedemann (Hans-Rudolf Videman) “Krefeld Dövlət Xəstəxanasında” son 10 ayda 13 qüsurlu doğuş halının qeydə alındığını və dünyaya gələn uşaqlarda ətrafların düzgün inkişaf etmədiyini tibb jurnalında yazırdı. Lakin həmin qüsurların səbəbini müəyyən edə bilmədiyinə görə həkim ümumi olaraq səbəbi “toksiki faktor” olaraq qeyd etmişdi. Həmin dövrdə nüvə silahların çox sıx sınaqdan keçirilməsi əhalidə ciddi qorxuya səbəb olmuşdu. Həkimlərin də atom sınaqları nəticəsində meydana gələn qüsurlu doğuşlar haqqında çoxsaylı məqalələr çap etməsi, əslində, bu problemin kökündə duran əsas səbəbin tapılmasını xeyli gecikdirmişdi. 

1961-ci ildə Hamburqlu həkim Widukind Lenz (Vidukind Lins) və avstraliyalı ginekoloq William Mcbridge (Vilyam Makbridc) bir-birindən xəbərsiz Contergan və qüsurlu doğuşlar arasındakı əlaqəni müəyyənləşdirmiş və ictimailəşdirmişdilər. Həmin məqalələr talidomid preparatlarını qəbul edən ana və qüsurlu doğulan uşaqlar arasında müşahidə olunan korrelasiyaya əsaslanırdı. Həmin ilin 26 noyabr tarixində anonim məktub nəticəsində “Welt am Sonntag” (alman kütləvi Qəzeti) Contergan haqqında məqalə nəşr etdi və ertəsi gün Grünenthal məhsulunu birdəfəlik bazardan geri çəkdi. 15 noyabrda Lenz telefon vasitəsilə şirkəti məsələdən xəbərdar etmiş, dərmanı geri çəkmələrini, əks halda qadağan olunması üçün müraciət edəcəyini bildirmişdi. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, noyabrın 24-ü şirkət bu tələbi rədd etmişdi. 

Qərbi Almaniyada müharibədən sonrakı dövrdə həkimlər və ictimaiyyətin qüsurlu doğulan körpələri dövlətə bildirmək kimi məcburiyyəti var idi. “Genetik xəstəliklərin yeni nəsillərə ötürülməsinin qarşısının alınması” qanununun  T4 Aksiyası (1940-41-ci illərdə 70 000 insanın fiziki və ya əqli qüsurlarına görə kütləvi qətlə yetirilməsi 1945-ci ildən etibarən belə adlanır) ilə sıx bağlı olduğuna inandıqları üçün insanlar yeni qüsurlu doğuşları dövlət orqanlarına bildirməkdən çəkinirdilər. Ona görə talidomidin əlavə təsirini qeydə alınması, mərkəzləşdirilməsi və ciddi qəbul olunması uzun müddət gecikdi. 

1961-ci ildə Contergan Almaniyada qadağan olunduqdan sonra Grünenthal əlində qalan xammalı İspaniyaya satdı. İstehsal və qablaşdırmanı öhdəsinə götürən yerli əczaçılıq şirkəti “Softenon” adı altında yenidən məhsulu satışa buraxdı. Preparat 1962-ci ilin mayına qədər dövriyyədə qaldı. 2003-cü ildə İspaniyada yenidən ətrafları inkişafdan qalmış körpə dünyaya gəldikdən sonra məlum oldu ki, anası hamiləlik zamanı talidomid qəbul etmişdir. Madriddə  alman və ispan məhkəmələri qarşısında mübarizə aparmaq məqsədilə “zərərçəkmişlər birliyi” yaradıldı. 2013-cü ildə bu birliyin təqribən 200 üzvü var idi. Ümumilikdə İspaniyada təqribən 3000 zərərçəkən olduğu ehtimal olunur ki, onların da böyük əksəriyyəti uşaq yaşlarında tələf olmuşdur. 

1968-ci ildə Grünenthal şirkətinin keçmiş laboratoriya müdiri Heinrich Mückter və digər aparıcı işçilər məhkəməyə cəlb edildilər. 1970-ci ilə qədər davam edən məhkəmə təqsirləndirilən şəxslərin az da olsa günahkar hiss etməsi və ictimaiyyətin məsələyə daha az maraq göstərməsi səbəbindən Grünenthal və zərərçəkmişlər arasında uzlaşma ilə nəticələndi. Mückter və yoldaşları azadlıqdan məhrum olmadılar, nəticədə şirkət zərərçəkənlərə yardım məqsədilə yaradılmış fonda 100 milyon Alman markı ödəməyə razı oldu. Almaniya dövləti isə əlavə olaraq fonda 320 milyon mark yardım etdi. Xeyriyyə fondu zərərçəkənlərə dəyən zərərin ağırlıq dərəcəsi və sayından asılı olaraq bir dəfəlik 2 500 ilə 25 000 mark arası, aylıq isə 100-450 mark ödəniş edirdi. Aylıq ödənişlərin mütəmadi olaraq artıdığına görə (fondun pulu bitdi) hazırda bütün ödənişləri dövlət həyata keçirir. 2008-ci ildə Grünenthal fonda 50 milyon avro daha yardım göstərdi. 

2012-ci il 31 avqust tarixində Grünenthal-ın icraçı direktoru Harald F. Stock ilk dəfə olaraq preparatı istehsal etdiklərinə və qüsurlu doğulan körpələrə qarşı laqeyd yanaşdıqlarına görə üzr istədi. Stock tədbir zamanı talidomiddən zərər çəkənləri simvollaşdıran yuxarı ətrafları qüsurlu qız və yanındakı boş stuldan ibarət heykəlin örtüyünü açdı və son 50 ildə bütün talidomid qurbanlarından, onlara birbaşa (üz-üzə) yardım etmədikləri üçün, üzr istədi. Bu hadisə baş verən zaman təqribən 5-6 min zərərçəkmiş hələ də yaşayırdı. Talidomid qurbanlarının vəkilləri bu üzrü “çox gecikmiş və çox kiçik” olmaqla yanaşı, bir növ təhqir hesab etdilər. 

Ətrafları düzgün inkişaf etməmiş qız heykəli qüsurlu doğulan körpələri, boş stul isə həlak olanları təmsil edir.3
Yuxarıdakı iki heykəlin arasındakı yazı //“Contergan fəlakətindən” ölənlərin və xilas olanların xatirəsinə4

“Westdeutsche Allgeimene Zeitung”-un (WAZ) 13 mart 2012 tarixli bəyanına görə Grünenthal 1950-1960-cı illərdə daha əvvəl nasistlər tərəfindən insanlar üzərində aparılan sınaqlarda iştirak etmiş həkim və kimyaçıları işə götürmüşdü. Polşa məhkəməsi 1987-ci ildə vəfat edən Mückter-i Nasist erası ərzində konsentrasiya düşərgələrindəki məcburi işçi qüvvəsi və dustaqlar üzərində eksperimentlər aparmaqda ittiham edirdi. Sadəcə tez tərpənən Mückter vaxtında qərbə qaçmağa nail olmuş və Grünenthal-da işə düzəlmişdi. 

Şirkət rəhbərliyi – Hermann Wirtz (Herman Virts) ailəsi şirkətin müharibədən sonra qurulduğunu, bu səbəbdən də şirkət tarixinin Nasional Sosializm dövrü ilə əlaqəli olmamasını əsas göstərərək məsələyə aydınlıq gətirməkdən imtina etdi. 

Yalnız 2020-ci ilin avqust ayında məlum oldu ki, 1960-cı ildə talidomid həm də yüzlərlə körpə və xəstə uşaqlar üzərində sınaqdan keçirilmişdir. Ştutqartlı uşaq həkimi və “Vittlich ağciyər xəstəxanası karitası” preparatı vərəmdən əziyyət çəkən uşaqlara və “davranış pozuntusu” qeydə alınan körpələrə tətbiq etmişlər. Bununla yanaşı istifadə olunan dozaların olduqca yüksək olması da qeydə alınmışdır. Uşaqların hansı həddə zərər görməsini indiki dövrdə araşdırmaq, təəssüf ki, mümkün deyil. Karitanın rəhbərliyi məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışmış və baş verənlərə görə üzr istəmişdir. İstehsalçı şirkət isə həmin dövrdə bu növ sınaqların qəribə olmadığını və cari dövrdə əsla yol verilməz olduğunu qeyd etmişdir. 

1964-cü ildə israilli bir dəri həkimi talidomidin cüzam (lepra) xoralarının müalicəsində effektiv vasitə olduğunu kəşf etdi. Eləcə də, çoxsaylı mieloma (Multiple Myeloma- qan xərçənginin bir növüdür), milodisplastik sindrom (Myelodisplastic Sydrome-eynilə qanyaradan sistemin başqa bir xəstəliyidir) və kron xəstəliyinin (Morbus Crohn- bağırsağın iltihabi xəstəliyidir) müalicəsində də preparat istifadəsi uğurlu nəticələr vermişdir. Həmçinin sümük iliyinin xərçəngi xəstəliklərində  preparat kimyəvi terapiyaya dözümlü olmayan yaşlı xəstələrdə alternativ müalicə üsulu kimi uğurla tətbiq olunur. Təbii ki, əlavə təsirsiz dərman preparatı mövcud deyil. Preparatın əlavə təsirlərinə yorğunluq, baş gicəllənmə və adətən, uzunmüddətli istifadədən sonra sinirlərin sıradan çıxması, yəni neyropatiyalar misal göstərilə bilər. 

Təəssüf ki, bütün baş verən hadisələrə baxmayaraq, təhlükə yoxa çıxmayıb. Talidomid hazırda qeydiyyatı ən ciddi aparılan dərman maddəsidir. Lakin təcrübə göstərir ki, preparatın qəbul olunması və əlavə təsirlərin meydana çıxmasına 100% nəzarət mümkün deyil. Belə ki, Braziliyada cüzam xəstəliyinin müalicəsində sözügedən dərman maddəsi geniş tətbiq olunur. Təəssüf ki, preparatın 3-cü şəxslərə verilməsinin qarşısını almaq və daha sonra hər hansı bir hamilə qadının onu qəbul etməsinə mane olmaq mümkünsüzdür. Təbii ki, dərman qutusunun üzərində mümkün əlavə təsirlərə qarşı xəbərdarlıq qeyd olunub. Lakin əhalinin təhsil səviyyəsi çox da yuxarı olmadığına görə, həmin xəbərdarlıqlar effektiv deyil. Bir müddət alternativ olaraq qutuların üzərində qarın nahiyyəsinə çarpaz xəttlər çəkilmiş hamilə qadın piktoqramları çap olundu. Lakin bu piktoqram da lazımı nəticəni vermədi, əksinə, şəkli görən bir çox qadın preparatın hamiləlikəleyhinə olduğunu düşünərək intensiv istifadə etdi. Nəticədə qüsurlu körpələr doğulmağa başladı və hələ də davam edir. Bu səbəbdən ÜST (Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı – WHO) talidomidin cüzam xəstəliyinin müalicəsində tətbiqindən imtina edir. 

Yazar: Neon

INN* (International Non-proprietary Names) – dərman vasitələrinin beynəlxalq patentsiz adı. 

Istifadə olunan ədəbiyyat:

  1. https://www.t-online.de/gesundheit/heilmittel-medikamente/id_83819196/contergan-hoffnung-aus-dem-giftschrank.html
  2. https://de.wikipedia.org/wiki/Gr%C3%BCnenthal_(Unternehmen)#:~:text=Die%20aus%20der%201845%20von,von%20seiner%20Mutter%20Josephine%20Wirtz)
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Thalidomide
  4. https://de.wikipedia.org/wiki/Contergan-Skandal
  5. https://www.wsws.org/en/articles/2012/11/thal-n19.html

İstifadə olunan şəkillərin mənbələri:

  1. ©picture-alliance/Joker
  2. https://edition.cnn.com/2012/09/01/world/gallery/thalidomide-history/index.html
  3. https://www.nouvelobs.com/societe/20120901.OBS1001/thalidomide-les-excuses-du-fabricant-choquent-les-victimes.html
  4. https://www.deutsche-apotheker-zeitung.de/daz-az/2012/daz-36-2012/erstes-contergan-denkmal

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Google foto

Google hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: