Qara dəliklər (2-ci hissə)

Qara dəliklər haqqında yazımızın ilk hissəsində (https://medium.com/@gqurshaghi/qara-d%C9%99likl%C9%99r-1-ci-hiss%C9%99-48c35cce86f7) onların kəşfinə gedən yolda yaranmış fikirlər və nəzəriyyələr haqqında məlumat vermişdik. Bu yazımızda da nəzəriyyələri sistemli şəkildə verməyə davam edəcəyik. Eyni zamanda qara dəliklər haqqında bir çox suala cavab tapmağa çalışacağıq. 

Keçən yazımızı neytronun kəşfi ilə sonlandırmışdıq. Bu kəşf böyük səs gətirmişdir və alimlərin fokuslandığı araşdırmaları yönləndirmişdir.

Fritz Zwicky və Walter Baade, 1933-1938!

1933-cü ildə astronom Fris Svikki (Fritz Zwicky) və Valter Baad (Walter Baade) birlikdə dərc etdikləri məqalədə bəzi ulduzları supernova (termin ilk dəfə olaraq istifadə olunmuşdur) adlandırdılar. Onların fikrincə, bu tip ulduzlar nadir rast gəlinən şiddətli partlayış nəticəsində güclü kosmik dalğalar yayaraq çökməyə başlayır. Bu zaman yaranmış qravitasiya qüvvəsi hesabına, elektronların atomdakı protonlarla birləşməsiylə, neytral və kompakt (sıxılmış) bir cisim – NEYTRON ULDUZ meydana gəlir. 

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\neytron.jpg
Neytron ulduzu1
C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\neytron ulduzlar yaranma mexanizmi.png
Netron ulduzların yaranma mexanizmi2

Beləliklə, neytronun kəşfindən bir il sonra neytron ulduzlar haqqında elmi məqalələr dərc olunmağa başlayır. Sovet fiziki Lev Landau (Lev Davidovich Landau – Bakıda yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Bakı Dövlət Universiteti məzunudur.) bəzi ulduzların çox yüksək maddə sıxlığına malik ola biləcəyi fikrini irəli sürmüşdür. Elektronlar və nüvələrin bir-birinə yaxınlaşması ilə nəhəng bir nüvə əmələ gətirə biləcəyi düşüncəsi ilə Svikki və Baad-ə dəstək vermişdir.

Neytron ulduzlar qara dəliklərin varlığından xəbər verirdi.

Julius Robert Oppenheimer, 1939!

Robert Oppenheymer (Julius Robert Oppenheimer) İkinci Dünya müharibəsi zamanı Los Alamos laboratoriyasının direktoru idi və Manhetten layihəsindəki (Manhattan Project) rolu ilə “atom bombasının atası” olaraq qəbul edilir. Layihə Amerika Birləşmiş Ştatları, Böyük Britaniya və Kanadanın iştirakı ilə II Dünya müharibəsi illərində ilk nüvə silahının yaradılması məqsədilə həyata keçirilmişdir və 1945-ci ildə üç nüvə silahının əldə edilməsi ilə nəticələnmişdir. Bunlardan “Körpə” (Little boy) adlı bomba Yaponiyanın Hiroşima şəhərində, “Kök” (Fat Man) adlı ikinci  bomba isə Yaponiyanın  Naqasaki şəhərində  sınaqdan keçirilir.

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\oppenkimer.jpg
Robert Oppenheymer3

Mövzumuza qayıtsaq, Oppenheymer neytron ulduzlara da böyük maraq göstərirdi. Bu maraq, onu həmkarı  Corc Volkov (George Volkoff) ilə birlikdə neytron ulduzlarının kütlə limitlərini araşdırmağa sövq etdi. Eyni il bir məqalə dərc etdi və ilk dəfə olaraq “Donmuş ulduzlar” (Frozen Stars) haqqında fikirlər sistemləşdirildi. Məqalədə deyilirdi ki, ulduzun kütləsi kifayət qədər böyükdürsə, hətta neytron təzyiqi də qravitasiya qüvvəsi hesabına yaranan çöküşə maneə ola bilmir. Bu, neytron ulduzundan daha kompakt bir quruluşa çökmək demək idi.

O günədək öyrənilən məlumatlara əsasən, kütləsi Günəş kütləsindən kiçik olan ulduzlar elektron təzyiqin qravitasiya qüvvəsinə qalib gəlməsi ilə ağ cırtdan ulduzlara çevrilirlər. Əgər ulduzun kütləsi Günəş kütləsindən böyükdürsə (Çandrasexar limiti) daxili qravitasiya qüvvəsi elektron təzyiqinə qalib gələrək ulduzu neytron olduza qədər “sıxışdırır”.

Tolman-Oppenheimer-Volkoff (TOV) limiti bir ulduzun neytron ulduza çevrilməsi üçün tələb olunan kütlənin aşağı və yuxarı həddi olub, günəş kütləsinin 1,5 ilə 3 qatı arasındadır. Yəni, bir ulduzun çəkisi bu intervaldadırsa, o, artıq Neytron Ulduzudur. Neytron ulduzlar daxili qravitasiya qüvvəsini xarici neytron təzyiqi hesabına tarazlaşdırır.

Oppenheymer düşünürdü ki, TOV limitindən daha yüksək olan bir ulduzun qravitasiya qüvvəsi hesabına yaranmış çöküşünün qarşısını neytron təzyiq də ala bilməyəcək. Nəticədə, neytron ulduzundan qat-qat  kompakt, bilinməz və işığı belə udan bir “cisim” meydana gələcəkdir.

David Finkelstein, 1958!

İkinci Dünya müharibəsinin başlamasıyla bu mövzuya yönəlmiş araşdırmalara ara verilir. 20 ildən sonra Devid Finkelşteyn (David Finkelstein) yayınladığı məqalədə “birtərəfli membran” (unidirectional membrane) anlayışı haqqında məlumat vermişdir və “hadisə üfüqü” (event horizon) anlayışını da ilk dəfə istifadə etmişdir.

Hadisə üfüqü işıq və maddənin qaça bilmədiyi bölgəni sərhədləyən qurşaqdır. Bu üfüq keçildiyi zaman artıq geriyə dönüş yoxdur. Hadisə üfüqünü keçən hər nə olursa olsun, artıq ondan məlumat almaq qeyri mümkündür, çünki ondan gələcək bir dalğaya (işığa) ehtiyac vardır. 

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\david finkelsteyn.jpg
Devid Finkelşteyn4
C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\event horizon.jpg
Hadisə üfüqü5

Finkelstein, bu yazısı ilə Rocer Penroz (Roger Penrose) və Con Vilr (John Archibald Wheeler) kimi bu mövzuya şüphə ilə yanaşan alimlərin fikrini dəyişdirməyi bacarmışdı. Nəhayət, Con Vilr bir konfransda ilk dəfə olaraq bu cisimləri QARA DƏLİKLƏR (BLACK HOLES) adlandırdı. Artıq nəzəri hesablamalarla yanaşı, müşahidənin vaxtı idi. Bütün gözlər səmaya çevrilmişdi.

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\black holes.jpg
Qara dəlik6

Dame Susan Jocelyn Bell Burnell, 1967!

1967-ci ildə radio astronomiyanın inkişaf etməyə başladığı illərdə, Kembric Universitetinin doktorantı Jozelin Bell Börnell (Dame Susan Jocelyn Bell Burnell) teleskopu ilə səmanın dərinliklərindən müntəzəm siqnal (hər 1.3 saniyədə pulsasiya edən bir radio dalğası) almağa başlayır.  

Börnell və komandası belə bir müntəzəm siqnalın yalnız süni bir qaynaq tərəfindən istehsal edilə biləcəyini düşünürdülər. Daha sonra bunun Dünyadan kənardakı həyatdan ola biləcəyini ehtimal etdilər. Onlar bu siqnalı “kiçik yaşıl adamlar” (Little Green Man) adlandırdılar. Lakin tezliklə fərqli məkanlardan oxşar müntəzəm siqnalları almağa başlayanda “kiçik yaşıl adamların” olmadığını başa düşmüş olacaqdılar. Komanda 24 fevral 1968-ci ildə bir qərara gəldi. Aşkar edilən şey Ağ cırtdan ulduz və ya Neyton ulduzu ola bilərdi.

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\burnell.jpg
Jozelin Bell Börnell7

Həmin il başqa bir komanda Xərçəng dumanlığı (Crab Nebula) içərisində oxşar bir quruluş tapdı. Dumanın içərisində, mərkəzdə müntəzəm radio siqnalları yayan kompakt bir quruluş müəyyən edildi. 

Nəzəriyyəçilər müşahidə nəticələrini araşdırdıqdan sonra Neytron Ulduzların kəşf olunduğunu elan etdilər və bu ulduzları PULSAR (Pulsating Radio Source – Döyünən radio ulduz) adlandırdılar.

Pulsarlar qütblərindən radio dalğalardan rentgen şüalarına qədər böyük bir diapozonda şüalar yayan və öz oxu ətrafında yüksək sürətlə dövr edən neytron ulduzlardır. Bu ulduzlar öz qütbləri ilə Yer kürəsinə tərəf döndükdə, biz bu şüaları müşahidə edə bilirik. Bu obyektlər bir növ mayaka bənzəyirlər. Yəni mayak çox istiqamətdə işıq saçır, lakin yalnız istiqaməti bizə tərəf olanda onu görürük. Gəmilər onu görə bilir, ancaq havadakı helikopterlər isə yox. 

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\pulsar.jpg
Pulsar8

Pulsarların kəşfi qravitasiya qüvvəsi hesabına çökmüş səma cisimlərinin varlığının isbatı idi. Çünki pulsarlar qravitasyon çöküşə məruz qalmış ulduz qalıqlarıdır.  Artıq gözlər əsas hədəfə çevrilmişdi. Qara dəliklər!!!

Qara dəliklər!  

Hər hansı bir səma cismini müşahidə edə bilməyimiz üçün, bu cismin müəyyən dalğa uzunluğunda işıq yayması və bu işığın teleskoplarımıza çatması lazımdır. Qara dəliklər işıq yaymaq qabiliyyətinə malik deyil. Bəs onları neçə kəşf edə bilərik? Bunun üçün dolayı bir yol var. Onun əslində orada olduğunu göstərən bir üsul: hesablama!  

X-şüaları (X-ray) astronomiyasının inkişafı müddətində NASA (National Aeronautics and Space Administration – Milli Aeronavtika və Kosmos İdarəsi) 1964-cü ildə kosmosun dərinliklərindən məlumat toplamaq məqsədi ilə 2 ədəd Geiger sayğacı daşıyan roketi orbitə göndərir və 8 ədəd X-şüası (Rentgen şüası) mənbəyi aşkar edir. Bunlardan Qu quşu (Cygnus) bürcündə  yerləşən mənbənin daha güclü Rentgen şüa emisyasına malik olduğu aşkar edildi. 1970-ci ildə isə bunları daha yaxşı analiz edə bilmək üçün kosmosa UHURU peyki göndərilir.

Peyk 1971-ci ildə Cygnus bürcündə yer alan X-şüası mənbəyi haqqında ətraflı məlumat əldə edir. Mənbənin olduğu sahədə mavi super nəhəng bir ulduzun bir “şeyin” ətrafında 5.6 günlük dövrlə fırlandığını müşahidə edir. Hər nəyin ətrafında fırlanırdısa, o gözə dəymirdi. Bu cismə Cygnus X-1 adı verildi. Luter Vebster (Charles Luther Webster) və P. Murdin (Paul Geoffrey Murdin) Cygnus X-1 kütləsini hesablamışdılar: təqribən 6 günəş kütləsi. Bu Neytron ulduzların TOV limitindən (3 günəş kütləsi) yüksək bir dəyər idi. Beləcə, bu 2 alim Cygnus X-1-in qara dəlik ola biləcəyi ehtimalını dilə gətirdilər. Bu fikir 20 il sonra öz təsdiqini tapacaqdı.

Qara dəlikləri hansı fiziki parametrlərlə ifadə edə bilərik? 

Saçsızlıq teoremi (No hair theorem) qara dəliklərin yalnızca üç parametr ilə müəyyən edilə biləcəyini iddia edir:

  • Kütlə (m)
  • İmpuls momenti (L)
  • Elektrik yükü (q)

Eynşteyn sahə tənliklərinin müxtəlif həlləri dörd fərqli qara dəliyin mövcudluğundan xəbər verir:

  • Şvartsşild qara dəliyi (Schwarzschild): Dönməyən (statik), yüksüz
  • Kerr qara dəliyi (Kerr): Dönən, yüksüz
  • Reysner-Nordström qara dəliyi (Reissner – Nordström): Dönməyən, yüklü
  • Kerr-Nyumen qara dəliyi (Kerr – Newman): Dönən, yüklü

Qara dəliklərin mərkəzində qravitasiya sahəsinin və kosmik bükülmələrin sonsuz hala gəldiyi bir bölgə var. Bu bölgə “sinqulyar qravitasiya” adlanır. Bütün qara dəlik növlərində də bu sinqulyarlıq xarici mühitdən “hadisə üfüqü” ilə ayrılır. Bu bölgə ümumi nisbilik nəzəriyyəsi çərçivəsində çox yaxşı müəyyən edilməmişdir. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi fəza-zaman bükülməsinin sonsuz olduğu bölgələri təsvir edə bilmir. Fəza-zaman bükülməsi sonsuza doğru meyillənəndə məcburi olaraq kvant təbiətli təsirlərə tabe olur. 

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\sinqularity.jpg
Qara dəlik9

Hadisə üfüqünün sərhədinə yaxınlaşmış bir müşahidəçi qara dəlikdən yetərincə uzaqlıqdakı bir müşahidəçiyə nəzərən zamanın fərqli bir şəkildə axdığının fərqinə varacaqdır. Yaxın müşahidəçi uzaqdakına nəzərən zamanın daha sürətli, uzaqdakı müşahidəçi isə zamanın daha yavaş axdığını görəcək.

Bəs qara dəliklər içərisində məlumat saxlayır mı?

Bir qara dəlik udduğu maddələrin saxladığı məlumatları silir, çünki udduğu hər şeyi vahid maddə formasına keçirir. Saçsızlıq teoremi (No hair teorem) və Ümumi nisbilik Nəzəriyyəsi bu fikri dəstəkləyir.

Kvant fizikasına görə isə məlumat silinə bilməz.

Stephen William Hawking, 1967!

Bu müzakirələr davam edərkən Stiven Uilyam Hokinq (Stephen William Hawking) qara dəliklərin “buxarlandığı” fikrini irəli sürdü. Belə halda məlumat da onunla birlikdə yox olur mu? Kvant fizikası isə tam əksi fikri dəstəkləyirdi. Məlumat silinə bilməz. Bu münaqişə “məlumat paradoksu” olaraq adlandırılır. 1974-cü ildə Hokinq bir məqalə yayımlayır. O qara dəliklərin əmələ gəlməsi və təkmilləşməsində kvant fizikasının əhəmiyyətindən bəhs edirdi. Məqalə bir qara dəliyin hadisə üfüqünün çevrəsindəki fəza-zaman əyrilik radiusunun (10^-33cm) Plank (Planck) uzunluğundan (10^-38cm) çox daha böyük olduğunu deyirdi. Bu fərq göstərir ki, Klasik fizika nəzəriyyələri qara dəlikləri anlaya bilməyimizə kömək etmir.

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\Без названия.jpg
Stiven Hokinq10

Hokinq Günəş kütləsindəki bir qara dəliyin 10^-6 Kelvin ətrafında bir temperatura sahip olacağını hesabladı. Bu o deməkdir ki, qara dəlik radiasiya yayır. Bəs qara dəliyin radiasiya yayması necə mümkündür? Bunu birbaşa edə bilməz. Ancaq Hokinq bu emissiyanın dolayı yollarla, fotonlar vasitəsilə olacağını güman edirdi. Bu o deməkdir ki, bir qara dəlik əgər xaricdən heç bir maddə udmursa, yayacağı radiasiya səbəbi ilə daimi olaraq kütləsini itirəcəkdir və müəyyən zaman sonunda tamamilə buxarlanacaqdır.

Hokinq, 10^15 qr-dan daha kiçik kütləli qara dəliklərin yaşının kainatın yaşı qədər olduğunu hesapladı. Bu kütləli qara dəliklərin indiyə kimi buxarlanmış olmaları mümkündür. Əlbəttə ki, qara dəliklər daimi olaraq ətrafındakı maddələri udduğu üçün radiasiya vasitəsilə kütlələrini itirmə ehtimalı çox azdır.

Hokinq və Yakob Bekenşteyn (Jacob Bekenstein) qara dəliklərin termodinamik xüsusiyyətlərini öyrənmişdir. Termodinamikanın 4 qanunu zamanla qara dəliklərə uyğunlaşdırıldı. Biz daha çox termodinamikanın ikinci qanunundan (Entropiya) bəhs edəcəyik. Entropiya bir sistemin nizamsızlığını xarakterizə edir.

Entropiya daimi olaraq artan bir kəmiyyətdir. Yakob Bekenşteyn 1972-ci ildə qara dəliklərin hadisə üfüqü ilə entropiya arasında əlqə olduğunu ifadə etdi. O da azalmır, daimi olaraq artırdı. Bir il sonra Hokinq qara dəliklərin tamamilə qara olmadıqlarını göstərən araşdırmasını dərc etdi. Onlar qara cisim kimi davranırdılar. Belə ki, qara cisim klassik fizikada üzərinə düşən bütün radisasiyanı udan və spektrin müəyyən hissələrində geri buraxan ideal bir cisimdir. Bir qara cismin yaydığı dalğa uzunluğu ilə onun temperaturu arasında asılılıq vardır. Stefan Hokinq 1976-cı ildə bütün bu fikirləri bir araya toplayır və qara dəliklərin termodikasının əsaslarından olan məqaləsini yayımlayır.  Bekenstein-Hawking Entropiyasını hesaplamağa imkan verən düsturu dərc edir.

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\Без названия.png

Yığılma diski – Accretion Disk

Bir qara dəlik olan sahəyə baxırıqsa və o qara dəlik ətrafındakı maddələri udursa, görəcəyimiz ilk şey onu çevrələyən parlaq bir qaz və ya plazma diski (Yığılma diski – Accretion Disk) olacaqdır. Bu disk necə meydana gəlir?

İlk yazımızda qara dəliklərə daha çox ikili (əkiz) sistemlərdə rast gəldiyimizi demişdik. Bu sistemlərdə qara dəliklər digər bir ulduzdan maddə udmağa meyilli olur. Bu “oğurlanan” maddə qara dəliklə onun ətrafında fırlanan ulduzun (ulduz cütünün) fırlanma orbiti boyunca spiral şəklində qara dəliyə doğru “axmağa” başlayır.  

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\black hole 1 disk.jpg
Qara dəliklərdə yığılma diski11
C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\black hole 2 disk.jpg
Qara dəliklərdə yığılma diski12

Soxulcan dəliyi – Wormhole

Soxulcan dəliyi və ya Eynşteyn-Rozen körpüsü, Natan Rozen (Nathan Rosen) və Albert Eynşteyn tərəfindən irəli sürülmüşdür. Soxulcan dəliyi əslində kosmos zamanın nöqtə dizaynı və zamanda bir qısa yol olan nəzəri topolojik bir xüsusiyyətidir. Ağ dəliklər və qara dəliklər arasındakı keçidə soxulcan dəliyi  deyilir. Bir soxulcan dəliyinin bir boğaza bağlı ən az iki çıxışı vardır. Əgər soxulcan dəliyindən keçmək mümkündürsə, maddə soxulcan dəliyinin girişindən keçib çıxışından çıxa bilər.

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\soxulcan deliyi.jpg
Soxulcan dəliyi13

Burayadək danışdığımız bütün konsepsiyalar statik bir qara dəlik tipinə (Şvartsşild) uyğundur. Ancaq bəzi qara dəliklər impuls momentinə sahibdir. Pulsarlar kimi qara dəliklər də çökmüş ulduz qalıqlarıdır, onlar da çökən ulduzun impuls momentini özlərində saxlayırlar.

Dönən və yüksüz qara dəliklər “Kerr qara dəlikləri” (KQD) (onları riyazi hesablamalarını edən Roy Kerrin adıyla bağlıdır) olaraq bilinirlər. Qara dəliklərin böyük əksəriyyəti Kerr tiplidir. KQD fırlanarkən ətrafındakı fəza zamanı da sürükləyir. Orada sabit qalmaq mümkün deyil.

Qaçış trenajorunu (treadmill) sürüklənən fəza-zaman kimi düşünsək, üzərində qaçıb qaçmamağınızdan asılı olmayaraq hərəkətdə olacaqsınız. Ancaq kənardakı müşahidəçilər üçün hələ də sabit görünmə şansınız var. Trenajorun sürəti ilə öz sürətiniz bərabərdirsə olduğunuz yerdə qalmış olacaqsınız. Əslində hərəkətdəsiniz, amma kənar müşahidəçi üçün hərəkətsiz görünmüş olacaqsınız..

Erqosferanın xarici səthində fəza-zamanın sizi sürükləmə sürəti işıq sürətini bərabər olduğu üçün kənar müşahidəçinin gözündə sabit qala bilməyiniz üçün işıq sürətində axıntıya qarşı hərəkət etməlisiniz. Buna görə də, Erqosferanın stabil qalmağın mümkün olmadığı yer olduğu düşünülür.

KQD-dən Erqosferada olması şərti ilə enerji almaq mümkündür. Erqosferaya sürüklənmə istiqamətində daxil olan bir hissəcik ‘cərəyandan’ əlavə enerji qazanır, bucaq sürətini artırır və yenidən xaricə qaçsa, KQD-nin bucaq sürəti / fırlanma sürəti / enerjisi azalır. 

Bu, müəyyən müddət sonra KQD-lərin Şvartsşild qara dəliklərinə çevrilməsi fikrini ağıllara gətirdi. KQD haqqında başqa bir maraqlı məqam odur ki, bu qara dəliklər sizi udsa  belə sağ qala bilmə ehtimalınız var. Əgər sinqulyarlıqdan yayına bilsəniz, bəlkə də gözünüzü başqa bir kainatda açacaqsınız. Riyazi ehtimala görə, KQD sinqulyarlığında mənfi (negativ) fəza-zaman sahəsi var. Klassik fəza-zaman anlayışının əksinə, qravitasiya qüvvəsi daxilə çəkən deyil, xaricə itələyən cazibə yaradır. Əgər bu sahəyə müəyyən sərhəd boyunca daxil ola bilsəniz, mənfi fəza-zaman sahəsinə çata bilərsiniz. Bu yer sizi şiddətli bir şəkildə itələməyə başlayacaq və böyük ehtimalla başqa bir kainata “qusacaq”. KQD-lər soxulcan dəlikləri (Eynşteyn-Rozen körpüsü) ola bilərlər. Əgər A kainatında X adlı bir Kerr qara dəliyi tərəfindən udulmusunuzsa, deməli, B kainatında Y isimli bir ağ dəliyə göndərilmisiniz. Ağ dəliklər qara dəliklərin əksi nəzəriyyədir, maddələri “qusarlar”. Bunların hamısı riyazi fərziyyələrdir. 

Qara dəliklər kainatdakı ən qəribə cisimlərdir və bu qədər tədqiqatlara baxmayaraq hələ də sirrlərlə doludur.  

Və bu da son!

İndiyə qədər qara dəliklər ilə bağlı bizə göstərilən bütün şəkillər sadəcə vizual illustirasiyalar idi. Amma ilk dəfə 10 aprel 2019-cu ildə yayımlanan Hadisə Üfüqü Teleskopu vasitəsi ilə çəkilmiş süpernəhəng elliptik qalaktika Messier 87-nin mərkəzində yerləşən “real” bir qara dəlik şəklini görə bildik.

C:\Users\User\Desktop\Qara dəliklər\real.jpg
Qara dəlik14

Yazar: Wolfram

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

  1. Halton C. Arp (2009). Wilhelm Heinrich Walter Baade, 1893-1960. Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, 55, 113.
  2. Adam S. Burrows (2015). Baade and Zwicky: “Super-novae,” neutron stars, and cosmic rays. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 112(5): 1241–1242.
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Fritz_Zwicky
  4. https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1962/landau/biographical/
  5. https://www.britannica.com/biography/J-Robert-Oppenheimer
  6. https://www.space.com/black-holes-event-horizon-explained.html
  7. https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html
  8. https://www.britannica.com/event/Manhattan-Project
  9. https://en.wikipedia.org/wiki/David_Finkelstein
  10. https://en.wikipedia.org/wiki/Event_horizon
  11. https://www.nasa.gov/subject/8731/pulsars/
  12. https://en.wikipedia.org/wiki/Black_hole
  13. https://www.biography.com/scientist/jocelyn-bell-burnell
  14. https://www.space.com/38916-pulsar-discovery-little-green-men.html#:~:text=Bell%20Burnell%20was%20in%20charge,Search%20Magazine%20in%20the%201970s.&text=Burnell%20even%20labeled%20the%20first,%22little%20green%20men%201.%22
  15. https://spaceaustralia.com/feature/pulsar-glitches-after-30-years
  16. https://www.space.com/sonic-black-hole-spews-hawking-radiation.html
  17. http://www.scholarpedia.org/article/Bekenstein-Hawking_entropy#:~:text=The%20Bekenstein%2DHawking%20entropy%20or,the%20first%20and%20second%20laws.
  18. https://blogs.scientificamerican.com/cocktail-party-physics/in-memoriam-jacob-bekenstein-1947-2015-and-black-hole-entropy/

Şəkillərə istinadlar:

  1. https://cdn.mos.cms.futurecdn.net/7BHv7n2L3KJNuRgDDbaJVf-650-80.jpg
  2. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/com mons/thumb/c/c7/Neutronstarsimple.png/300px-Neutronstarsimple.png
  3. https://cdn.britannica.com/s:300×300/78/25478-050-4C4B5885/J-Robert-Oppenheimer.jpg
  4. https://physicstoday.scitation.org/na101/home/literatum/publisher/aip/journals/content/pto/2017/pto.2017.70.issue-2/pt.3.3472/20170131/images/small/pt.3.3472.figures.online.f1.gif
  5. https://notesfromdisgraceland.files.wordpress.com/2016/04/black-hole-diagram.jpg
  6. https://images.theconversation.com/files/11894/original/mybsbwxt-1340079534.jpg?ixlib=rb-1.1.0&rect=0%2C260%2C2048%2C1158&q=45&auto=format&w=926&fit=clip
  7. https://www.biography.com/.image/ar_1:1%2Cc_fill%2Ccs_srgb%2Cg_face%2Cq_auto:good%2Cw_300/MTE4MDAzNDEwNDUxMjAzNTk4/jocelyn-bell-burnell-9206018-1-402.jpg
  8. https://spaceaustralia.com/sites/default/files/2020-01/Pulsar%20Kevin%20Gill.jpg
  9. https://rationalisingtheuniverse.files.wordpress.com/2019/02/black-hole-and-fuzz.jpg?w=504&h=279
  10. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/Stephen_Hawking.StarChild.jpg/220px-Stephen_Hawking.StarChild.jpg
  11. https://svs.gsfc.nasa.gov/13326
  12. https://svs.gsfc.nasa.gov/13326
  13. https://cdn.mos.cms.futurecdn.net/n6LzftRUbAhUMCSWmi2Sji-650-80.jpg
  14. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Black_hole_-_Messier_87_crop_max_res.jpg/260px-Black_hole_-_Messier_87_crop_max_res.jpg

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Google foto

Google hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: